İstanbul'un en küçük cemaati Karaylar

Sekizinci yüzyılda Kırım dolaylarında kurulu Karay Hanlığı çok tanrılı dinini terk edip tek tanrılı bir dini kabul etmişti. Bu din Museviliğin bir mezhebi olan “Karaim” dini idi. Musevilikten farkı ise sadece Tevrat’ı rehber olarak kabul etmeleri, Musevi dininin bir diğer kutsal kitabı olan “Talmud” u ise kabul etmemeleri. Museviliğin teolojik tartışmalarına girecek değilim bu yazıda. Zaten girmeye kalksam da işin içinden çıkamam. Ancak bu mezhebin Musevi dinindeki ana akım dışında kalan tek mezhep olduğunu ifade ederek konuyu noktalayacağım.

Karay Hanlığı diye anılan devletin ömrü uzun olmadı kısa zamanda yıkıldı ve ahalisi de göçe zorlandı istilacı güçler tarafından. Onlar da Azerbaycan’a, Avrupa’nın değişik bölgelerine göç ettiler. Bir kısmının yolu da Anadolu ve Trakya topraklarına düştü. Önce Edirne’de daha sonra da İstanbul’da toplanıp Kentin Galata adlı bölgesine yerleştiler. Dokuzuncu yüzyılın ortaları idi.

Doğru bilinen yanlışlardan biridir Karaköy’ün Galata adını ikame etmek için kullanıldığı. Oysa Galata, Tophane’den Unkapanı köprüsüne uzanan genişçe bir alanın adı Karaköy ise bu alanın bir parçasıdır sadece. Karay Hanlığının yıkılması sonrası Anadolu’ya göç edenlerin toplanıp kendilerine yeni bir yaşam kurma çabasına girdikleri yerdi Karaköy.

Dolayısı ile İstanbul’un ilk Musevi ahalisi Karaylardır. Yahudilerden çok önce gelip yerleşmişlerdir bu topraklara.

2. Mehmed İstanbul’u ele geçirdikten sonra Karaköy dediğimiz bölgede yaşamakta olan insanların Galata genelinde yaşayanlardan gerek dinsel gerekse etnik aidiyet yönünden farklı oldukları gerçeğinden hareket edilerek ve bunların Karay hanlığı ahalisinden olduğu dikkate alınarak “Karayköy” denildi bu bölgeye. Karayların yaşadığı köy. Zamanla y harfi düştü günlük kullanımda ve “Karaköy” adı ortaya böyle çıktı. Bir başka anlatımla yüzyıllar boyu burayı mesken tutmuş bir halkın adının dönüşüme uğraması sonucu ortaya çıkmıştır Karaköy adı.

Karaylara dönelim. Büyük bir topluluk değildiler İstanbul’da. Tam bir sayı vermek olanaksız elbette. Ancak tahminler en fazla bin kişi kadar oldukları yönünde.

1492 yılında gerçekleşen büyük Yahudi göçü sonrasında İstanbul’a gelen Yahudiler kendileri ile aynı dine biraz farklı biçimde inanmış ve sayıca kendilerine göre daha küçük olan bu topluluğu pek benimseyemediler. Önce dışladılar. Kızlarının Karay erkekleri ile evlenmesini yasakladılar yıllar boyu. Zamanla bu yasaklar yumuşadı ancak Karaylar da Yahudiler arasında erimeye başladılar.

Yine de kimliklerini koruyarak günümüze kadar gelmeyi başarabilmiş bir Karay topluluğu var İstanbul’da ancak sayıları çok az. Yaklaşık elli kişi. Hemen hepsi de birbiri ile akraba artık.

Kendilerine ait bir vakıfları, kendi ibadethaneleri, kendi mezarlıkları var. Direnmekteler Yahudilerden farklı bir Musevi topluluğu olarak yaşayabilmek için. Nereye kadar direnebilirler? Bilinmez.

Kendi dilleri var. Ya da vardı demek daha doğru olacak. İstanbul’da yaşamakta olan Karaylar konuşamıyorlar bu dili. Litvanya’da da akrabaları yaşamakta bu insanların orada biraz daha kalabalıklar birkaç bin kişi kadar. Karay dilini konuşabilen yaklaşık yüz kadar insan var orada okuyup yazabilen ise otuz kişi ancak.

Yok oluyor bu dil yani.

Dilin yaşatılması için büyük bir çaba var Litvanya’da. Uluslararası kültür kuruluşları da destek vermekteler bu çabalara. İsrail devleti engellemekle meşgul bu çabaları. Ne de olsa kendi dinlerinden sapmış bir insan topluluğu Karaylar. Dillerinin de kendilerinin de yok olması İsrail devletinin tercihi.

Türkiye’nin katkısı ise hiç yok bu dili ve kültürü yaşatma çabasına

Peki olmalı mı idi?

Elbette. Her şeyden önce Karay dili Kıpçak dil grubuna ait. Yani Türk dili ile doğrudan ilişkili. Karay dili Türk konuşma ve yazı dilleri arasında yer almakta. Karaylar ise Türk halkları arasında sayılmakta bilim çevreleri tarafından.

Bunlar yeterli argümanlar bahse konu dilin de kültürün de koruma ve yaşatma çabasına katkı verilmesi için.

Neden katkı verilmiyor?

Bu insanlar Musevi oldukları için mi?

Kim bilir? Belki de öyledir.

***

YURTTAN SESLER’E TEŞEKKÜR

Haziran 2024 tarihinden bu yana her hafta bir yazı yazdım burada. Güncel siyasetin ön plana çıkardığı konulardan bağımsız İstanbul yaşamından söz ettim daima. Bu kentin çok uluslu, çok kültürlü yapısını tanıtmaya çalıştım dilimin döndüğünce. Bir de bu yapıyı bozmak için sarf edilen resmi çabaları dile getirmeye çalıştım.

Yazılarım düzenli olarak yayınlandı bu köşede. Okuyucu nezdinde bir karşılığı oldu mu? Bilemiyorum.

Ancak olmasa bile merak edenin bakıp okuyacağı bir yerde muhafaza edilmekte bu yazılar. Benim gibi bir İstanbul sevdalısı için büyük mutluluk.

Bu nedenle teşekkür etmek istedim Yurttan Sesler’e

İstanbul öyküleri yazmakla bitmez

Ancak

Benim için artık bir kenara çekilip kendimi yenilememin, elimdeki dosyaları tasnif edip yeni bilgilerle zenginleştirmenin zamanı geldiğini düşünüyorum.

Bu nedenle ŞİMDİLİK kaydı ile son veriyorum yazılarıma

İleride yeniden görüşebiliriz belki. Kim bilir?

Hoşça Kalın