Sebahattin Selim Erhan’ın “Karadeniz’in Zemheri Çocukları” kitabı üzerine…
Bazı kitaplar vardır; okursunuz, biter. Kapağını kapatır, bir süre sonra başka bir kitaba geçersiniz.
Bazı kitaplar ise bitmez.
Kapağını kapattığınız hâlde zihninizde yaşamaya devam eder. Bir cümlesi takılır aklınıza, bir isim yeniden belirir, bir ölüm sahnesi içinizde yeniden canlanır. Aradan zaman geçer ama o insanların hikâyesi sizden ayrılmaz.
Sebahattin Selim Erhan’ın Karadeniz’in Zemheri Çocukları kitabı benim için biraz böyle bir kitap oldu.
Üstelik kitabı ikinci kez okudum.
İlk okumayla ikinci okuma arasındaki farkı tek bir cümleyle anlatmam gerekirse:
İlk okumada “ne olmuş?” diye soruyorsunuz. İkinci okumada ise “neden olmuş?” diye sormaya başlıyorsunuz.
Asıl ağırlık da burada başlıyor.
Karadeniz’in Zemheri Çocukları, yalnızca bir dönemin siyasi olaylarını anlatan bir anı kitabı değil. 1975’lerden 1980’lere uzanan süreçte Karadeniz’de Dev-Genç ve ardından Kurtuluş hareketinin yürüttüğü mücadeleyi, örgütlenme deneyimlerini ve bu mücadelenin içinde yer alan insanların hikâyelerini anlatıyor.
Bu hikâyenin önemli merkezlerinden biri Samsun.
Mahalle çalışmaları, lise gençliğinin örgütlenmesi, fabrikalarda yürütülen çalışmalar, sendikal örgütlenmeler, işçilerle kurulan bağlar, öğrenci hareketleri ve anti-faşist mücadele kitabın önemli damarlarını oluşturuyor. Samsun ve çevresindeki ilçelerden başlayan anlatı; Giresun, Bulancak, Trabzon, Ordu’nun Ünye ilçesi, Rize ve Sinop’a kadar uzanıyor.
Karadeniz’de sosyalist hareketin nasıl kök saldığı, genç insanların nasıl örgütlendiği, işçi ve emekçilerle nasıl bağ kurulduğu, sokakta anti-faşist mücadele verirken nasıl bir hayat yaşadıkları anlatılıyor.
Ama kitabı asıl değerli kılan, bütün bunların yanında dostlukları, korkuları, sevinçleri, öfkeleri, umutları ve kayıpları da görünür kılması.
Bu yönüyle kitap yalnızca bir siyasi hareketin tarihine değil, bir kuşağın hayatına tanıklık ediyor.
Karadeniz’in hırçın coğrafyasında, ülkenin siyasal olarak en sert dönemlerinden birinde, dünyayı değiştirebileceklerine inanan gençlerin hikâyesi bu.
İlk okumada karşımıza ölümler, çatışmalar, tutuklamalar, baskılar, kaçışlar, örgütlenmeler ve genç yaşta toprağa düşen insanlar çıkıyor.
Bir tarih akıyor gözümüzün önünden.
Ama ikinci okumada artık tarihin arkasındaki insanları görmeye başlıyorsunuz.
O gençlerin yalnızca birer “militan”, “devrimci” ya da “örgüt üyesi” olmadığını fark ediyorsunuz.
Onlar gençti.Hayatlarının baharında, gençliğe yeni adım atmış insanlardı.
Bir annenin evladı, bir babanın oğlu, bir kardeşin ağabeyi, bir arkadaşın yoldaşı…
Âşık olan, gülen, şakalaşan, korkan, hata yapan, umut eden insanlar.
Belki de kitabın en güçlü tarafı burada ortaya çıkıyor.
Sebahattin Selim Erhan, onları yalnızca verdikleri mücadele üzerinden anlatmıyor; insanlıklarıyla anlatıyor.
Bu yüzden sayfalar ilerledikçe insanın karşısına yalnızca bir siyasal dönem çıkmıyor.
Bir kuşağın yarım bırakılmış gençlikleri ve hayatları çıkıyor.
Kitaptaki her ölüm başka bir yerden vuruyor insanı.
Bazen bir ismin ardından söylenen birkaç cümlede…
Bazen arkadaşlarının anlattığı küçük bir ayrıntıda…
Bazen bir annenin bekleyişinde…
Bazen de bir yoldaşın ölümünü kabullenemeyen sessizliğinde…
Ben bu bölümleri okurken, ölümlerin yalnızca gözyaşıyla değil, iç sızısıyla anlatıldığını hissettim.
Çünkü ölümün kendisi kadar, geride bıraktıkları da var.
Yarım kalan konuşmalar…
Bir daha kurulamayacak sofralar…
Kapısı çalınmayacak evler…
Bir daha duyulamayacak kahkahalar…
Ve belki de en acısı, yaşanabilecek onlarca yılın bir anda yok olması.
Bugünden baktığımızda bir insanın yirmili yaşlarında ölmesini tek bir tarih cümlesiyle anlatabiliyoruz:
“Şu tarihte öldü.”
Oysa insan hayatı bir tarih cümlesinden çok daha fazlasıdır.
Bir insan öldüğünde yalnızca kendisi ölmez.
Onunla birlikte yaşayacağı yıllar, seveceği insanlar, yapacağı işler, kuracağı hayaller ve henüz söylemediği sözler de ölür.
Karadeniz’in Zemheri Çocukları bana bunu bir kez daha hatırlattı.
Peki bütün bunlar neden oldu?
İkinci okumada asıl sorum bu oldu.
Çünkü geçmişe bugünün konforundan bakmak kolay.
Bugün oturup o gençlere bakarak “Neden böyle yaptılar?” demek mümkün. Ama onları anlamaya çalışmak için önce yaşadıkları zamana gitmek gerekiyor.
Sokağın güvenli olmadığı, siyasi şiddetin hayatın parçası hâline geldiği, genç insanların düşünceleri nedeniyle hedef alındığı, baskının ve korkunun gündelik hayatın içine sızdığı bir Türkiye’ye…
O zaman bazı soruların cevabı değişiyor.
İnsanları yalnızca verdikleri kararlarla değil, o kararları verdikleri koşullarla değerlendirmeye başlıyorsunuz.
Belki de kitabın “zemheri”si tam olarak burada.
Zemheri yalnızca soğuk değildir.
İnsanın nefesinin bile buhar olduğu, gecenin uzun, yolun karanlık olduğu bir zamandır.
Karadeniz’in zemheri çocukları da böyle bir siyasal zemherinin içinden geçtiler.
Onları yalnızca ideolojileri yaratmadı.
Yaşadıkları dönem de onları yarattı.
Fakat bu kitabı değerli yapan şey, geçmişi romantikleştirmesi değil.
Tam tersine…
İnsanları bütün zaaflarıyla gösterebilmesi.
Çünkü gerçek insan kusursuz değildir.
Gerçek mücadele de öyle.
Korku vardır.
Tereddüt vardır.
Yanlışlar vardır.
Öfke vardır.
Mizah vardır.
Dostluk vardır.
Fedakârlık vardır.
Ve bütün bunların arasında insan kalabilme çabası vardır.
Belki de kitabın sayfalarında beni en çok etkileyen şey buydu.
Bu insanlar ölümü göze almış olabilirlerdi. Ama onların hikâyesi aslında yaşama arzusu üzerinden de okunabilir.
Çünkü insan ancak yaşamak istediği bir dünya için mücadele eder.
Onların dünyaya ilişkin tahayyüllerini bugün doğru veya yanlış bulabiliriz. Yöntemlerini tartışabilir, siyasi tercihlerine itiraz edebiliriz.
Ama bir kuşağın neden adalet, eşitlik, özgürlük ve başka bir hayat umuduyla yola çıktığını anlamaya çalışmadan onları anlamış olmayız.
Kitabı ikinci kez okurken bir şey daha düşündüm:
Biz geçmişin insanlarını çok kolay yargılıyoruz.
Çünkü onların yaşadığı korkuları artık yaşamıyoruz.
Onların gördüğü şiddetin tamamını görmüyoruz.
Onların taşıdığı umudu da, çaresizliği de aynı biçimde hissedemiyoruz.
Bu yüzden geçmişe bakarken hüküm vermekten önce anlamaya çalışmak gerekiyor.
Anlamak, onaylamak değildir.
Bir insanın neden bir yola girdiğini anlamak, o yolun her adımını doğru bulmak anlamına gelmez.
Ama tarih dediğimiz şey biraz da budur:
İnsanları yalnızca yaptıklarıyla değil, onları o noktaya getiren koşullarla anlamaya çalışmak.
Karadeniz’in Zemheri Çocukları benim için artık yalnızca bir kitap değil.
Bir hafıza.
Bir yas.
Bir dönemin tanıklığı.
Ve en çok da yarım kalmış hayatların kitabı.
Sayfaları çevirirken bazen siyasi bir tarih okuyorsunuz.
Bazen bir arkadaşlığın hikâyesini.
Bazen bir annenin acısını.
Bazen bir yoldaşın ardından duyulan sessizliği.
Bazen de genç yaşta toprağa düşmüş bir insanın henüz yaşayamadığı hayatı düşünüyorsunuz.
İşte o an kitap susuyor.
Siz de susuyorsunuz.
Çünkü bazı ölümlerin ardından söylenecek çok fazla söz yok.
Sadece bir iç sızı kalıyor.
Ve insan, o sızının karşısında şunu düşünüyor:
Keşke o gençler ölmeseydi.
Hangi düşüncede olduklarından, hangi örgütün içinde yer aldıklarından, hangi siyasi çizgiyi savunduklarından bağımsız olarak…
Keşke daha uzun yaşasalardı.
Keşke sevdikleriyle daha çok vakit geçirebilselerdi.
Keşke anneleri onları daha çok görebilseydi.
Keşke yarım kalan hayallerini tamamlayabilselerdi.
Keşke bir ülkenin gençleri, düşünceleri yüzünden birbirlerinin mezar taşlarını ezberlemek zorunda kalmasaydı.
Belki de bugün bu kitabı yeniden okumamızın en önemli nedeni bu.
Geçmişi kutsamak için değil.
Geçmişi mahkûm etmek için de değil.
Bir daha aynı acıları yaşamamak için.
Çünkü tarih yalnızca kimlerin öldüğünü anlatmaz.
Bazen bize, neden öldüklerini ve bir ülkenin gençlerini neden ölüme sürükleyen bir zemhere dönüştüğünü de sorar.
İlk okumada “ne olmuş?” diye sormuştum.
İkinci okumada “neden olmuş?” diye sordum.
Belki üçüncü okumada ise başka bir soru soracağım:
“Bütün bunların yeniden yaşanmaması için bugün ne yapmalıyız?”
Çünkü bazı kitapların gerçek sonu son sayfasında değildir.
Okuyanın vicdanında devam eder.
Karadeniz’in Zemheri Çocukları da benim için tam olarak böyle bir kitap.
Kapağını ikinci kez kapattığımda geriye bir tarih bilgisi değil, insanların yüzleri kaldı.
Ve o yüzlerin ardında, hâlâ dinmeyen bir iç sızı…
