Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii

1893-1909 yılları arasında tam 16 yıl İstanbul’da yaşamış olan İtalyan mimar Raimondo D’Aronco bu sürede meslek yaşamının en verimli dönemini yaşamış ve İstanbul’a çok önemli eserler bırakmıştır. D’Aronco tarafından İstanbul’da gerçekleştirilmiş en önemli eserlerden biri de Merzifonlu Kara Mustafa Paşa camii idi. “İdi” diyorum çünkü bu eşsiz eser 1956 yılında yok edildi

Bu köşedeki yazıların altına fotoğraf koyma adetim yok. Ancak bu kez fotoğraf koyuyorum. İstanbul’da bir benzeri olmayan bu müstesna yapı hakkında bir fikir edinilmesi için.

Art Nouveau (Türkçesi yeni sanat) 19. Yüzyılın ikinci yarısı ile 20. Yüzyıl başlarında son derece yaygın bir mimari anlayış. İstanbul’da da etkisini göstermiş. Bu tarza uygun gerçekleştirilmiş yirmi kadar yapı var İstanbul’da lakin hiçbiri cami değil. Türünün tek örneği idi bu yapı. Bahse konu mimari anlayışa uygun bezemeler ile İslami motifler arasında uyum sağlayabilmek için hayli kafa patlatmış olmalı D’Aronco.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa bir zamanlar Yağkapanı adı ile bilinen bu bölgeye bir cami, Çarşıkapı semtine de bir külliye yaptırmıştı. Hayatının önemli bir kısmını savaş alanlarında geçiren paşa 2. Viyana kuşatmasındaki başarısızlığın bedelini yaşamı ile ödemiş., cesedi ise Belgrad’da defnedilmişti. Paşanın yaptırdığı cami zamanla harabe halini almıştı. Bugünkü sohbete konu olan cami ise yıktırılan eski caminin yerine inşa edilmişti.

Ziraat Bankasına ait olan tarihi binanın yanında bugün çevresi metal perde ile kapatılmış bir arsa var. İki de ağaç bulunmakta. İşte tam burada idi cami.

Tüm elemanları ahşap, altında dükkanlar var. Bu dükkanlardan elde edilecek kira geliri ile caminin bakım onarın giderlerinin karşılanması düşünülmüş olmalı. Altında yer alan dükkanlarla uyumlu, son derece sempatik bir yapı. Yukarıda da belirtmiştim İstanbul’da bir benzeri yok.

Bundan sonrasını 2018 yılında dünyamızı terk etmiş olan Semavi Eyice Hoca söylesin:

“Karaköy meydanını genişletelim derken caminin yıkımına karar verilmiş, Halk bu olaya sinirlenip ses çıkarınca da denmiş ki biz bunu yıkacağız ama mescidi olmayan, camisi olmayan şu Kınalıada’ya monte edeceğiz ey ahali demişler”

Meydan genişletme projesini asla etkilemeyecek bir yerde idi cami. Nitekim onunla aynı hizada olan Ziraat Bankası binasına dokunulmadı. Olan da camiye oldu. Bugün kalıntısı bile yok. Parça parça sökülmüş. Parçaların nereye gittiği belli değil.

Kınalıada’ya monte edileceği söylenmişti ya. Sökülen elemanların sadece bir tanesi evet sadece bir tanesi ortaya çıktı bu güzel adada. O da 1980 yılında. Yani sökümden tam 24 yıl sonra. Diğer elemanlar nerede? Yanıt yok. Daha doğrusu bir yanıt var ama pek inandırıcı değil. Nakliye esnasında denize düştüğü söyleniyor. Bana kalırsa sadece gülünür bu yanıta. Denize düşmekten sadece bir elemanı kurtulmuş bu müstesna yapının öyle mi? Peki nerede saklandı bu parça? Neden insanların tam 24 yıl boyunca haberi olmadı bu parçanın varlığından?

Buna benzer pek çok soru gelebilir akla.

Neden söküldüğünü bilemiyorum. Sanırım bilen de yoktur. Kınalıada’ya monte edilme fikri ise İstanbul’da gayrimüslim nüfusun en yoğun olarak yaşamakta olduğu yere bir cami yapma düşüncesinin ürünü olabilir. Ancak montaj planları hazırlanmadan söküldü cami. Bu nedenle başka bir yere montajını gerçekleştiremediler. Yapıyı oluşturan bileşenlerin pek çoğu da bir depoda çürüyüp gitti. Kanımca olayın seyri böyle gerçekleşti.

Şimdi yeniden inşa edileceği söylenmekte caminin Arsa çevresinin metal perde ile kapatılmasının nedeni bu

Peki?

D’Aromco’nun gerçekleştirdiği yapının planları var mı elde? Sanmıyorum

Eğer yoksa nasıl gerçekleşecek bu rökonstrüksiyon?

Kent hafızası açısından önemli olan bir yapının yeniden yapılması güzel ancak bire bir aynı olması koşulu ile gerçekleşir bu güzellik.

Eğer bu koşul gerçekleşemiyorsa ortaya kent hafızasını canlandıran bir eser değil olsa olsa kötü bir kopya çıkar ortaya

Bence gerçekleşecek olan da bu.

Camiyi yeniden yapmak isteyen kafa kent hafızasını canlandırmanın değil, Karaköy meydanına bir cami yerleştirmenin peşinde.

Buna ihtiyaç var mı?

Söz konusu alana en fazla iki yüz metre uzaklıkta iki cami var.

Cuma günleri bile bomboş.

Niyet kent kültürüne bir katkı yapmak değil Karaköy meydanına bir cami yapmak sadece

Ortaya bir hilkat garibesi çıkacak sonuçta.

Yazık...