Hagop Baronyan

Adını ilk kez duyduğumda kırklı yaşlarda idim. Okumaya meraklı biriyim. Edebiyata da yabancı değilim. Bütün bunlara rağmen bu ustanın varlığından ancak yolun yarısını çoktan geçmiş iken haberdar olmam ise benim değil devletin ve onun çalışmalarını günümüz Türkçesi ile basmayan yayıncıların suçu diye düşünmekteyim.

Edirne’de doğduğunu ve çocukluk yıllarını burada geçirdiğini öğrenmiştim her nasılsa. Trakya üniversitesinde hocalığa başlayıp Edirne’de geçirince haftanın üç gününü, düşüverdim ustanın evinin peşine. Önce Fen Edebiyat fakültesindeki hocalara sordum. Öyle ya edebiyatçının evini edebiyatçılar bilebilirlerdi.

Aldığım yanıt ilginç oldu “O kim ya?”

İİBF de görev yapan Edirne’nin yerlileri vardı. Onlardan bilgi almak istedim. Pek yüz vermediler bana. Meşguldüler. “Belgelerle Ermeni mezalimi” konulu bir sergi hazırlıyorlardı.

Tapu dairesinden Kadastro Müdürlüğüne, Belediye’den Şehir Kütüphanesine danışmadığım yer kalmadı. Yanıt yok. Yıllar sürdü uğraşım. Sonunda ulaşabildim Kaleiçi semtindeki harabeye. Edirne Belediyesi’nde görev yapan bir yetkili olsam tadil eder evi, sonra da kapısına bir tabela koyardım. Ya da daha iyisi edebiyat müzesi yapardım burayı. Ama o yetkililer adamın kim olduğunu bile bilmemekte ısrarlı.

1843 de Edirne’de dünyaya geliyor. Yirmi bir yaşına kadar bu kentte yaşayıp burada öğrenim görüyor. Bir yıl kadar Rum okuluna gidip Rumca da öğreniyor bu süreçte.

1864 de İstanbul. Yapmadığı iş, girmediği kılık kalmıyor. Değişik işler yapması ona toplumun çeşitli kesimlerini gözlemleme olanağını sağlıyor. Bu avantaj onun ileride çok işine yarayacaktır.

İlk eseri 1865 yılında yazdığı Ermenice bir komedidir.” Özgün değil, kopyadır” şeklinde bir eleştiri olsa da bunun doğru olup olmadığını bilemiyorum. Türkçeye çevrilmedi çünkü. Bildiğim ise bu çalışmanın yazarın ölümünden çok sonra 1911 de yayınlanmış olduğu. Sonrasında “Şark Dişçisi” adlı komedisi yayınlanıyor 1869 da.

Görücü usulü evlilikleri hicveden hoş bir çalışma. Ait olduğu dönemin Ermeni toplumuna yönelik bir hiciv bu. Ancak 2010 yılında Türkçesi yayınlandı. Bu çalışmasını beğenmediği için yayınlandıktan sonra kitapçılardan toplattığı söylenir.

Mükemmeliyetçidir Baronyan. Sadece Şark dişçisini değil, üç çalışmasını sonradan beğenmediği için yayından kaldırmıştır. Onu bu yönü ile Flaubert’e benzetirim. O da gece uykudan kalkıp, çalışma masasına geçip bir virgülün yerini değiştirirmiş, Madame Bovary’nin arsenikle zehirlenmesini betimleyebilmek için ciltler dolusu tıp kitabı okumuş. Baronyan’da onun doğu versiyonu işte.

1881 de “Pek Muhterem Dilenciler” de taşra esnafının naifliği ve bu özelliğin din tacirleri tarafından nasıl sömürüldüğünü anlatır. Sonrasında başyapıtı çıkar ortaya “Bağdasar Ahbar” yine Ermeni kurumlarını hicveden bir çalışma ve bana kalırsa Batı Ermenicesi ile yazılmış en önemli komedi. Ne yazık bu çalışma da ancak 2013 de tanışabildi Türk okuru ile.

İlginçtir. Baronyan ilk oyunlarını beğenmediği için sahnelenmesini istememiş, beğendiği oyunların sahnelenmesi ise rejim tarafından engellenmiştir. Bu nedenle o yaşarken hiçbir oyunu sahneye konmamıştır.

Çalışmaları sadece Tiyatro eserleri ile, hicivleri sadece Ermeni toplumu ile sınırlı kalmadı. Gazete çıkardı. Krikor Zohrab bu gazetede yazdı. Mizah dergisi çıkardı. Türkçe ve Ermenice pek çok esere imza attı. Yaşadığı dönemin toplum yapısını mizahi bir dille eleştirirken bugün bile geçerli olan bazı sorunlara (Din, toplumsal kast düzeni, Kadın hakları vb.) dikkat çekti. Sık sık sansürlendi yazdıkları. Sık sık kapandı çıkardığı gazete ve dergiler, sık sık tutuklandı 1891 yılında tüberküloz nedeni ile kaldırıldığı Surp Pırgıç hastanesinde yaşama veda etti.

Hagop Baronyan, yaşadığı dönemden 135 yıl sonra bile geçerliliğini koruyan toplumsal eleştirilere imza atan adam.

Hagop Baronyan, yıllarını sansürle mücadele ederek geçirmiş bir özgürlük savaşçısı.

Başka bir ülkede doğduğu evi müze yapıp yaşadığı kente de heykelini dikerlerdi.

Bizde ise doğduğu ev harabe, mezar yeri bilinmiyor.

Ha bir de heykeli var Şişli mezarlığında

Tabi Ermeni cemaati tarafından yaptırılmış

Ne de olsa bir Ermeni o

Devlet yaptıracak değil ya heykelini …