Karaman Cemaati

2. Mehmed İstanbul’u ele geçirdikten sonra bir yandan şehri eski görkemli görünümüne kavuşturmak için imar faaliyetlerine girişirken bir yandan da azalan nüfusun artması amacına yönelik önlemler almıştı. Bu cümleden olmak üzere öncelikle fetih sonrası İstanbul dışına çıkan yerli ahaliyi geri dönmesi için ikna çabaları yürütmekte bir yandan da Anadolu’nun değişik yörelerinde yerleşik olanları zorunlu iskâna tabi tutarak İstanbul’a getirtmekte idi. Fethin hemen ardından gerçekleşen bu çalışmalar kısa sürede sonuç verdi. İstanbul dinsel ve etnik açıdan farklı toplulukların bir arada yaşadıkları kozmopolit bir kent halini aldı.

Anadolu’nun çeşitli yörelerinden gelen insanlar İstanbul’da yerleştikleri yerlere geldikleri yerleşim merkezlerinin adlarını verdiler. Aksaray, Çarşamba vb. pek çok semt böyle kuruldu.

Kente ikinci göç dalgası Kırım’ın ve hemen sonra Karamanoğulları Beyliği’nin ele geçirilmesi sonucu gerçekleşti. Kırım Ortodoksları iskân edildiler önce. Ardından sıra Karamanoğulları Beyliği’ne geldi. Osmanlı Devleti’nin o dönemdeki en büyük rakibi idi bu beylik. Günümüzdeki Konya, Kayseri, Karaman ve Nevşehir illerinin nerede ise tamamı ile Antalya ilinin bir kısmını içine alan geniş bir toprak parçasında egemen idiler. Devlet iki dinli ancak tek dilli idi. Konuşulan dil Türkçe idi ancak farklı dinlere mensuptular. İçlerinde Müslümanlar da vardı, Ortodokslar da. Bölgedeki nüfusu seyreltmek için 2.Mehmed şöyle bir politika izledi:

- Halkın Müslüman kesimini Balkan ülkelerinde zorunlu iskana tabi tuttu. Bugün mahalle kahvelerinde bile dillendirilen “Balkan göçmenlerinin aslen Konya kökenli oldukları” söylemi buradan kaynaklanır. Konya sözcüğü yerine de Karamanoğulları Beyliği ifadesini koyarsak tarihsel bir gerçekliğe ulaşmış oluruz. Elbette Balkan yarımadasında yaşanmış dört yüz yılın burada yaşamış Türkleri hayli değişime uğrattığını da dikkate almak gerek.

- Bu yazının konusu olan Ortodoks Karamanlıların ise büyük kısmını zorunlu iskân uygulaması ile İstanbul’a yerleştirdi. Ortodoks Karamanlılar Türkçe konuşan, Helen alfabesi ile Türkçe yazan bir topluluk. İstanbul’a yerleştirilen en büyük Hristiyan topluluk. Fatih, Aksaray ve Yedikule’yi mesken tutmuşlar ve kent mozaiğine önemli bir katkı yapmışlar.

Ortodoks Karamanlılar içinde bulunan taş ustaları kentin imar etkinliklerinde görev aldılar. Ticaret ile iştigal edenler ise İstanbul’un ticari gelişmesine katkı yaptılar.

2. Mehmed’in bu politikası aynı zamanda Patrikhane’nin de gücünün artmasına vesile oldu. Bu politika sayesinde şehirde farklı dilleri konuşan ancak aynı dine mensup ve Patrikhane’yi dinsel merkez olarak kabul etmiş üç farklı cemaat yaşamaya başladı. (İstanbul Rumları, Kırım Ortodoksları ve Karamanlılar) Karamanlıların Türkçe konuşan Ortodokslar olmaları bu topluluğun şehirde kolayca kabul görmesini sağladı. Bu vasıfları sayesinde kentin Müslüman ahalisi ile Ortodoks cemaatleri arasında bir köprü görevini üstlendiler.

Sahibi oldukları avantajlı konum nedeni ile ticaret alanında da başarı kazanabileceklerini gördüklerinden, köklerinin bulunduğu bölgeler ile bağlarını koparmadılar ve buralardan getirdikleri ürünleri İstanbul’da pazarlamak sureti ile şehrin ticari hayatına da yeni bir renk kattılar.

Yirminci yüzyılın başlarına kadar İstanbul’da bakkallık mesleği adeta Karamanlılarla özdeşleşmişti. Benim çocukluk ve ilk gençlik yıllarıma denk gelen 1955-1968 yılları arasında bile şehirde bir efsane idi adeta “Karamanlı Bakkal” ifadesi. Ürünün iyisini ve tazesini satanlar için kullanılırdı bu ifade. Karamanlılar cemaati yok olmuş ancak ünleri yadigâr kalmıştı. Ticaretten kazandıklarını hayır işerine yatırdılar. Kadırga-Gedikpaşa arasında bulunan ve üzerinde yaşamakta olduğumuz coğrafyanın ilk azizelerinden olan Aya Kiryaki’ye adanmış olan kilise (Aya Kiryaki kilisesi) 1894 depreminde yıkıldıktan sonra yazımızın konusu olan cemaat tarafından onarıldı. Ayrıca Yedikule’de yine bu cemaate ait büyük bir kilise bulunmakta. (Artık cemaat mensubu kalmadığı için bu kilise de sadece belirli günlerde ziyarete açılıyor maalesef)

Peki kimdir bu Karamanlılar? Türk mü? Yoksa Helen asıllı mı?

Bu konuda iki farklı tez var. İlki bunların Helen asıllı oldukları ve Batı Anadolu’da yaşayan soydaşlarından uzak oldukları için dillerini unuttukları şeklinde. Bu teze göre Türkler Anadolu’ya geldikten sonra burada yaşayan halkları Türkleştirmişler Karamanlılar da bu uygulamadan nasiplerini almış ancak dinlerini ve alfabelerini korumuşlardır.

İkinci tez ise Karamanlıların kökenlerinin Kafkasya’da yaşayan Türkler (Kumanlar, Peçenekler, Kıpçaklar vb.) olduğu şeklinde. Bu teze göre bunlar altıncı yüzyıldan itibaren Bizans emrine paralı asker olarak girmişler zamanla patronlarının dinini ve alfabesini benimsemiş ancak dillerini korumuşlardır.

Birbirinin zıddı iki tez.

Her iki tezin savunucuları da bir alay araştırma (!) yapmışlar konu ile ilgili. Bir alay araştırma yapmışlar da konuyu topluluk mensuplarına sormak kimsenin aklına gelmemiş nedense. Oysa önemli olan onların kendilerini nasıl hissettikleri değil mi?

Bu soruya yanıt verebilmek için yeterince veri mevcut elimizde. Tanzimat sonrası dönemde ortaya çıkan ve “Karamanlıca Edebiyatı” olarak adlandırılan külliyatı incelediğimiz takdirde onların kendilerini Türk veya Helen olarak tanımlamadıklarını, kendilerine Anadolu Ortodoksları adını verdiklerini görebiliriz hemen. “Olur mu hiç öyle şey?” Diye düşünenlere henüz uluslaşma sürecinin başlamadığı, ya da başlamış olsa bile tamamlanmadığı dönemlerde insanların kendilerini etnik kimlikleri ile değil, dinsel aidiyetleri ile tanımladıkları gerçeğini hatırlatırım bu vesile ile.

Karamanlılar, Türkçe konuşup ibadetlerini Patrikhane’ye bağlı olarak sürdürerek asırlar boyu yaşadılar bu coğrafyada.

Cumhuriyet sonrasında işler değişmeye başladı. Türk Ulus Devleti “Hanefi, Sünni, Müslüman” temeli üzerinde şekillendiği için topraklarında istemedi bu insanları. Mübadeleye tabi tutuldular ve İstanbul’da yaşayanların dışında kalanlar sürüldüler Yunanistan’a Gidenler orada da pek hoş karşılanmadılar açıkçası

“Turko sporo” (Türk tohumu) bu insanların ortak adı oldu. Yıllarca acı çektiler, dışlandılar. Ancak dördüncü kuşaktan itibaren eriyebildiler Yunanistan halkının içinde.

İstanbul’da yaşadıkları için mübadele dışında tutulanlar ise başka bir acıyı yaşadılar. Müslüman olmadıkları için dışlandılar. Tüm azınlıklar gibi onların da yapabilecekleri işler sınırlandırıldı. Tüm azınlıklar gibi onlar da “eşit vatandaş” olamadılar devletin gözünde. Bu süreç onları bir dayanışma duygusu içerisinde İstanbul Rumları ile bütünleşmeye zorladı. Eridiler İstanbul Rum topluluğu içinde.

20 kura askerlik, varlık vergisi, 6-7 Eylül olayları, 1964 sürgünü, Kıbrıs çıkarması …

Birbiri ardına yaşanan bu olaylar nedeni ile terk etmek zorunda kaldılar bu toprakları

Günümüzde hala İstanbul’da yaşamakta olan ve çoğu 65+ yaş grubunda bulunan 2000 kadar Helen asıllı insandan ne kadarı Karamanlı topluluğunun devamıdır? Bu soruya yanıt verebilmek nerede ise imkânsız

Yok edildi bu topluluk göz göre göre.

YAZIK

Not: Karaköy’de faaliyet sürdüren “Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi” Karamanlı topluluğunun mensubu Pavlos Karahisaridis (Papa Eftim) tarafından kurulmuştur. Bu kurumun şaibeli faaliyetlerinin bir başka yazının konusu olduğunu düşündüğümden burada hiç yer vermedim