Paregentan, Baklakorani ve ötesi

Paregentan, üzerinde yaşamakta olduğumuz coğrafyada gerçekleştirilen festivallerden biri. O da Ermeni cemaatinin Paskalya öncesinde yaşadığı perhiz dönemi arifesinde gerçekleştirilen bir etkinlik. Bir bakıma geçen hafta paylaşmış olduğum Baklahorani’nin Ermeni versiyonu denilebilir. Paskalya öncesinde Ermenilerin gireceği “Büyük Oruç” başlamadan gerçekleştirilen bir festival bu da. Aynı olay vesilesi ile gerçekleşen iki festival arasındaki tarih farkı Ermeni ve Rum kiliselerinin kullanmış olduğu takvimlerin farklı olmasından kaynaklanmakta. Aynı durum Noel için de söz konusu.

Daha önce Baklahorani’nin İstanbul’da hayat bulmuş bir festival olduğunu belirtmiştim. Paragentan öyle değil. Anadolu’da Ermenilerin yaşadığı her yerde gerçekleşen bir festival bu. İnsanlar yaşadıkları yörenin geleneklerine uygun küçük değişiklikler yapmış olsalar da amaç ve kutlama tarihi aynı.

Yöresel adetlere göre değişiklikler yapmışlar dedim ya, mesela Elazığlı yaşlı bir Ermeni’den duymuştum (duyduğum tarihte ben henüz otuz yaşında bile değildim) orada Kadınlar ve Erkekler için ayrı eğlenceler düzenlenirmiş Festival süresince. Bir nevi haremlik selamlık. Yozgat’ta da benzer uygulamalar varmış. Oysa İstanbul farklı. Burada birlikte eğleniyorlar.

İstanbul’da en görkemli kutlamalar Kumkapı ve Nişanca’da yaşanırmış. Ermeni cemaatinin bir zamanlar yoğun olarak yaşamış olduğu semtler.

Dikkatinizi çekmiştir sanırım. Hep miş li geçmiş zaman kullanarak anlatmaya çalıştım meramımı. Nedeni açık. Paragentan ile ilgili bildiklerimin tümü kulaktan dolma. Yaşlı (ve bugün pek çoğu artık hayatta olmayan) Ermenilerden bir zamanlar duymuş olduklarımı aktarmaya çalışıyorum aklımda kaldığı kadarı ile. Günün birinde bir araştırmacı Anadolu coğrafyasındaki Paragentan festivallerini geniş biçimde inceleyen bir çalışma yaparsa sanırım çok önemli bir iş gerçekleştirmiş olur.

Ben neden mi yapmıyorum?

Birincisi Ermenice bilmiyorum. Birincil kaynağa ulaşabilme şansım yok. ikincisi ise böyle bir çalışmanın gerektirdiği enerjiye sahip olamayacak kadar yaşlıyım

Paregentan’a dönecek olursak eğer, bu sözcüğün Ermenice’de “mutlu, coşkulu, iyi yaşam” anlamına geldiğini söylemek gerekiyor. İnsanlar Büyük Oruç öncesinde doyasıya eğlenip kendilerini ertesi gün başlayacak ibadet dönemine hazırlıyorlar.

Yıllardan beri açık bir biçimde gerçekleşmiyor bu festival.

Belirli bir nedeni yok.

Herhangi bir yasaklama kararı da yok. Yani Baklahorani gibi aleni bir yasak yok demek istedim.

Anadolu’da böyle bir kutlamayı gerçekleştirecek Ermeni nüfus kalmadı. İstanbul’da ise Mahalle baskısının etkisinin olduğunu düşünüyorum. Aşağıya genç bir Ermeni kardeşimin babaannesinden duymuş olduğu cümleyi aktarayım.

“6-7 Eylül olayları sonrasında kimse sokağa çıkıp festival kutlaması yapmayı düşünmedi. Korktuk hepimiz”

Zaten dışarıya kapalı olan Ermeni cemaati 6-7 Eylül olayları sonrası daha da kapanmış içine.

Bugün bazı otellerde ve kapalı mekanlarda çok dar bir çevrede kalması koşulu ile bazı kutlamaların yapılmakta olduğunu biliyorum sadece.

Festival bu değil ki..

Paskalya ile Ramazan Bayramı(Ya da şeker bayramı hangisini kullanmayı tercih ederseniz artık ) Büyük Oruç ile de Ramazan arasında bir paralellik kurarım ben.

Sonuçta aynı tanrıya inanıp, o tanrıya karşı görevlerini biraz farklı biçimde yerine getiren insanların ortak inançlarının ürünü bunlar.

Önce bir oruç dönemi. Hristiyanlarda 7 hafta Müslümanlarda 30 gün. Hristiyanlar bu sürede günde 1 öğün yerler Müslümanlar iki. Yeme içme periyodlarında Hristiyanlar hayvansal gıda tüketmezler Müslümanlarda ise serbest. (Sanırım Müslümanlara torpil yapılmış) Oruç döneminin bitişini takiben tapınaklarda ayin faslı ve sonrasında bayramlaşma. Bu faslın ardından da her ailenin kesesine göre kurabileceği en mükellef sofrada yenilen bayram yemeği ve ardından mezarlık ziyaretleri ile noktalanır bu ritüel. Oruç döneminde ve bayramda kırgınların barıştırılması, yoksullara yardım vb. gelenekler de paralellik gösterir.

Detaydaki farklılıklara takılmazsak eğer ana tablodaki benzerlikleri daha net görürüz.

Benzer paralelliği “Ramazan eğlenceleri” ile Paragentan ve Baklahoranı festivalleri arasında da kurarım. Belki biraz zorlama gibi düşünebilirsiniz ama Ermeni ve Rum cemaatlerinin Oruç başlamadan önce gerçekleştirmiş oldukları festivaller Sanki Osmanlı döneminde Ramazan boyunca İftar ile sahur arasındaki yeme içme dönemine yayılmış gibi gelir bana.

Kanto, Kukla, Ortaoyunu, Karagöz ve daha bir sürü şey.

Her birinin en yoğun olarak gerçekleştiği dönem Ramazan ayı.

Paragentan ve Baklahorani eğlenceleri ve Osmanlı dönemindeki Ramazan eğlenceleri oruç öncesinde insanların doyasıya eğlenmeleri için tasarlanmış etkinlikler değil mi sizce de? Farklılıklar ise insanların benimsemiş oldukları dinin kurallarına uyma eğiliminin bir ürünü sadece.

Aktif çalışma yıllarımda pek çok Müslüman ülkede pek çok Ramazan yaşadım. Hiçbirinde göremedim buradaki canlılığı

Hiçbirinde göremedim benzer bir etkinlik.

İftardan sonra nargile içiyorlar fosur fosur. Sonra da gidip yatıyorlar. Bütün yapılan bundan ibaret.

Paragentan, Baklahorani ve Ramazan eğlenceleri.

Her biri ayrı değer taşıyan gelenekler. Hepsi bu coğrafyanın ürünü.

Kaybolmak üzereler Yazık

Yaşayabilmeleri umudu ile.